آزمایش ۱۷-هیدروکسی ‌پروژسترون چیست؟

آزمایش ۱۷-هیدروکسی ‌پروژسترون (17Hydroxyprogesterone ) چیست؟

آزمایش ۱۷-هیدروکسی ‌پروژسترون که با نام‌های 17OHP  یا 17OHProgesterone نیز شناخته می‌شود، یک آزمایش خون است که برای بررسی میزان این هورمون استروئیدی در بدن انجام می‌شود.

مهم‌ترین کاربرد این آزمایش، غربالگری، کمک به تشخیص و پیگیری درمان هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق‌کلیوی (Congenital Adrenal Hyperplasia; CAH) است. این بیماری گروهی از اختلالات ارثی است که در اثر نقص در مسیر تولید هورمون‌های غدد فوق‌کلیوی ایجاد می‌شود.

در حالت معمول، ۱۷-هیدروکسی ‌پروژسترون یکی از مواد واسطه در مسیر ساخته شدن هورمون کورتیزول است. اگر برخی آنزیم‌های مورد نیاز برای این مسیر عملکرد مناسبی نداشته باشند، سطح 17OHP در خون افزایش پیدا می‌کند.

در افراد بزرگسال و کودکان، نمونه آزمایش معمولاً از طریق خون‌گیری از یکی از وریدهای بازو تهیه می‌شود. در نوزادان، به‌خصوص در برنامه‌های غربالگری بدو تولد، نمونه مورد نیاز اغلب با جمع‌آوری چند قطره خون از پاشنه پا گرفته می‌شود.

نام‌های دیگر آزمایش

17OHP

17OH Progesterone

نام رسمی آزمایش

17Hydroxyprogesterone

این آزمایش چه چیزی را اندازه‌گیری می‌کند؟

آزمایش17OHP مقدار هورمون ۱۷-هیدروکسی ‌پروژسترون را در خون اندازه‌گیری می‌کند. این ماده یکی از ترکیبات میانی در مسیر تولید هورمون‌های غدد فوق‌کلیوی، به‌ویژه کورتیزول است.

کورتیزول یکی از هورمون‌های مهم بدن است که توسط غدد فوق‌کلیوی تولید می‌شود و نقش‌های مختلفی دارد، از جمله:

• کمک به تنظیم سوخت‌وساز قندها، چربی‌ها و پروتئین‌ها
• کمک به حفظ فشار خون
• تنظیم پاسخ سیستم ایمنی
• کمک به سازگاری بدن در شرایط استرس، بیماری یا آسیب

برای تبدیل17OHP به کورتیزول، فعالیت چندین آنزیم ضروری است. در صورت وجود نقص در عملکرد یکی از این آنزیم‌ها، مسیر طبیعی تولید کورتیزول دچار اختلال شده و مقدار17OHP در خون افزایش می‌یابد.

شایع‌ترین علت افزایش قابل توجه 17OHP، کمبود آنزیم 21-هیدروکسیلازاست که مسئول بیشتر موارد هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق‌کلیوی (CAH) محسوب می‌شود.

چرا پزشک آزمایش17OHP را درخواست می‌کند؟

پزشک ممکن است این آزمایش را در شرایط مختلف درخواست کند، از جمله:

• غربالگری نوزادان برای بررسی احتمال CAH
• بررسی علائم افزایش هورمون‌های آندروژنی
• بررسی برخی اختلالات هورمونی در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان
• کمک به بررسی علت برخی مشکلات باروری
• پیگیری روند درمان در افراد مبتلا به CAH
• آشنایی کوتاه با هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق‌کلیوی (CAH)

هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق‌کلیوی (CAH) مجموعه‌ای از بیماری‌های ارثی است که در آن‌ها تولید برخی هورمون‌های غدد فوق‌کلیوی دچار اختلال می‌شود.

این بیماری معمولاً به دلیل نقص در ژن‌های مسئول ساخت آنزیم‌های مورد نیاز برای تولید هورمون‌ها ایجاد می‌شود. در شایع‌ترین نوع بیماری، کاهش فعالیت آنزیم 21-هیدروکسیلاز باعث کاهش تولید کورتیزول و در برخی موارد کاهش آلدوسترون می‌شود.

در پاسخ به این اختلال، بدن ممکن است تولید هورمون‌های آندروژنی را افزایش دهد که می‌تواند باعث بروز علائم مختلفی شود.

CAH دارای انواع مختلفی است:

• نوع کلاسیک: معمولاً شدیدتر است و ممکن است از دوران نوزادی علائم ایجاد کند.
• نوع غیرکلاسیک یا دیررس: معمولاً خفیف‌تر است و ممکن است در کودکی، نوجوانی یا بزرگسالی تشخیص داده شود.

درمان بسته به نوع و شدت بیماری متفاوت است، اما معمولاً شامل مصرف داروهای هورمونی تحت نظر پزشک و چه افرادی به آزمایش ۱۷-هیدروکسی‌پروژسترون نیاز دارند؟

پزشک با توجه به علائم فرد، سابقه خانوادگی و شرایط بالینی ممکن است آزمایش 17-OHP را برای گروه‌های مختلف درخواست کند.

نوزادان

در نوزادان، این آزمایش بیشتر با هدف غربالگری هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق‌کلیوی (CAH) انجام می‌شود. همچنین در شرایط زیر ممکن است بررسی 17OHP ضروری باشد:

• شرکت نوزاد در برنامه غربالگری بدو تولد (در مناطقی که این برنامه انجام می‌شود)
• وجود ظاهر غیرمعمول اندام تناسلی یا دشواری در تعیین جنسیت ظاهری نوزاد
• بی‌حالی، کاهش تمایل به شیر خوردن یا علائم کم‌آبی بدن
• پایین بودن فشار خون یا وجود علائمی که احتمال اختلال هورمونی را مطرح می‌کنند

کودکان

در کودکان، آزمایش 17OHP ممکن است برای بررسی موارد زیر درخواست شود:

• رشد غیرطبیعی موهای بدن یا صورت، به‌خصوص در دختران
• علائم افزایش هورمون‌های آندروژنی
• بروز علائم بلوغ زودرس
• بررسی یا پیگیری کودکان مبتلا به CAH

دختران و زنان

در دختران و زنان، این آزمایش ممکن است در شرایط زیر مورد استفاده قرار گیرد:

• افزایش رشد موهای زائد در صورت یا بدن (هیرسوتیسم)
• بی‌نظمی قاعدگی یا قطع قاعدگی
• بررسی برخی علل مشکلات باروری
• کمک به افتراق هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق‌کلیوی غیرکلاسیک از سایر علل افزایش آندروژن‌ها، از جمله سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)

پسران و مردان

در پسران و مردان، پزشک ممکن است در موارد زیر درخواست آزمایش کند:

• بروز علائم بلوغ زودرس
• وجود سابقه خانوادگی CAH
• بررسی برخی مشکلات مرتبط با اختلالات هورمونی یا باروری

آمادگی قبل از انجام آزمایش ۱۷-هیدروکسی‌ پروژسترون

برای انجام آزمایش17OHP معمولاً نیازی به ناشتایی یا محدودیت غذایی وجود ندارد.

با این حال، از آنجا که سطح بسیاری از هورمون‌ها در طول شبانه‌روز و در شرایط مختلف بدن تغییر می‌کند، زمان نمونه‌گیری می‌تواند بر نتیجه آزمایش تأثیر داشته باشد.

• در برخی شرایط پزشک ممکن است توصیه کند نمونه:
• در ساعات اولیه صبح، معمولاً حدود ساعت ۸ صبح، گرفته شود.
• در نیمه اول چرخه قاعدگی انجام شود (در خانم‌هایی که چرخه منظم دارند).

همچنین باید پزشک را از مصرف داروها یا مکمل‌های هورمونی مطلع کرد، زیرا برخی ترکیبات ممکن است بر نتیجه آزمایش اثر بگذارند.

نمونه مورد نیاز و روش انجام آزمایش

• نمونه مورد نیاز برای اندازه‌گیری 17OHP معمولاً خون است.
• در بزرگسالان و کودکان، نمونه از طریق خون‌گیری از ورید بازو تهیه می‌شود.
• در نوزادان، به‌ویژه در غربالگری بدو تولد، چند قطره خون از پاشنه پا جمع‌آوری می‌شود.

• در برخی مراکز تخصصی امکان اندازه‌گیری 17OHP با نمونه‌های دیگری مانند بزاق نیز وجود دارد، اما نمونه خون همچنان روش رایج و استاندارد این آزمایش محسوب می‌شود.

روش اندازه‌گیری آزمایش ۱۷-هیدروکسی‌پروژسترون

اندازه‌گیری17OHP ممکن است با روش‌های مختلف آزمایشگاهی انجام شود. نوع روش مورد استفاده می‌تواند بر دقت اندازه‌گیری و محدوده مرجع آزمایش تأثیر داشته باشد.

از روش‌های مورد استفاده برای اندازه‌گیری17OHP می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• روش‌های ایمونواسی (Immunoassay)
• روش‌های پیشرفته‌تر مانند کروماتوگرافی مایع همراه با طیف‌سنجی جرمی (LC-MS/MS)

تفسیر نتیجه آزمایش باید با توجه به روش انجام آزمایش، محدوده مرجع همان آزمایشگاه و شرایط بالینی فرد انجام شود.

تفسیر نتایج آزمایش ۱۷-هیدروکسی‌ پروژسترون

تفسیر نتیجه آزمایش17OHP باید با توجه به عوامل مختلفی انجام شود، از جمله:

• سن فرد
• جنسیت
• زمان نمونه‌گیری
• روش آزمایشگاهی مورد استفاده
• علائم بالینی
• سایر نتایج آزمایشگاهی

بنابراین، یک عدد به‌تنهایی نمی‌تواند تشخیص قطعی یک بیماری را مشخص کند.

اگر سطح 17OHP در نوزادان بالا باشد

افزایش قابل توجه 17OHP در خون نوزاد می‌تواند احتمال هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق‌کلیوی (CAH)، به‌خصوص نوع کلاسیک ناشی از کمبود آنزیم 21-هیدروکسیلاز، را مطرح کند.

با این حال، نتیجه باید با بررسی‌های تکمیلی و شرایط بالینی نوزاد تفسیر شود.

در نوع شدید بیماری ممکن است علائمی مانند موارد زیر مشاهده شود:

• تغییرات غیرمعمول در ظاهر اندام تناسلی برخی نوزادان دختر
• بروز علائم افزایش آندروژن‌ها در نوزادان پسر
• خطر از دست دادن نمک (Salt wasting) که می‌تواند باعث کاهش سدیم خون، کم‌آبی بدن، افت فشار خون و اختلال در تعادل الکترولیت‌ها شود

اگر سطح 17OHP به‌طور متوسط افزایش یافته باشد

افزایش متوسط این هورمون می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد، از جمله:

• نوع غیرکلاسیک یا خفیف‌تر CAH
• اختلال در سایر آنزیم‌های مسیر تولید هورمون‌های فوق‌کلیوی

شرایط موقتی یا نتیجه مثبت کاذب که نیاز به بررسی بیشتر دارد

در این شرایط، پزشک ممکن است تکرار آزمایش یا انجام آزمایش‌های تکمیلی را توصیه کند.

اگر سطح 17OHP طبیعی باشد

نتیجه طبیعی معمولاً احتمال CAH ناشی از کمبود آنزیم 21-هیدروکسیلاز را کاهش می‌دهد، اما تفسیر نهایی باید با توجه به شرایط فرد انجام شود.

در افرادی که برای پیگیری درمان CAH آزمایش می‌دهند، سطح17OHP ممکن است به‌صورت دوره‌ای بررسی شود تا میزان کنترل بیماری و پاسخ به درمان ارزیابی شود.

نکات مهم آزمایشگاهی در تفسیر 17OHP

چند عامل می‌توانند باعث تغییر سطح 17OHP شوند و باید هنگام تفسیر نتیجه در نظر گرفته شوند:

• نوزادان نارس ممکن است به‌طور طبیعی سطح بالاتری از 17OHP داشته باشند.
• استرس شدید یا بیماری‌های حاد می‌تواند باعث افزایش سطح هورمون شود.
• زمان نمونه‌گیری اهمیت دارد، زیرا سطح این هورمون معمولاً در ساعات صبح بیشتر است.
• در خانم‌ها، مرحله چرخه قاعدگی می‌تواند روی مقدار هورمون اثر بگذارد.
• محدوده مرجع ممکن است با توجه به روش آزمایشگاهی متفاوت باشد.

به همین دلیل، نتیجه آزمایش باید همراه با اطلاعات بالینی و توسط پزشک تفسیر شود. پیگیری منظم آزمایش‌ها است.

محدودیت‌های آزمایش ۱۷-هیدروکسی‌پروژسترون

نتیجه افزایش‌یافته 17OHP به‌تنهایی به معنی ابتلا به هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق‌کلیوی (CAH) نیست. برخی شرایط مانند نارس بودن نوزاد، استرس فیزیولوژیک، بیماری‌های حاد یا زمان نامناسب نمونه‌گیری می‌توانند باعث افزایش سطح این هورمون شوند.

در صورت مشاهده نتیجه غیرطبیعی، پزشک ممکن است برای تأیید تشخیص و بررسی علت افزایش هورمون، آزمایش‌های تکمیلی مانند تکرار 17OHP، اندازه‌گیری هورمون‌های مرتبط، تست تحریک ACTH یا بررسی ژنتیکی را درخواست کند.

تفاوت آزمایش غربالگری نوزادان و آزمایش تشخیصی 17-OHP

آزمایش 17OHP در برنامه غربالگری نوزادان با هدف شناسایی نوزادانی انجام می‌شود که احتمال ابتلا به هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق‌کلیوی (CAH) در آن‌ها وجود دارد.

نتیجه مثبت در غربالگری به معنی تشخیص قطعی بیماری نیست، بلکه نشان‌دهنده نیاز به بررسی‌های بیشتر است. برای تأیید یا رد بیماری، پزشک ممکن است آزمایش‌های تکمیلی و ارزیابی بالینی را در نظر بگیرد.

مراحل بعدی پس از دریافت نتیجه آزمایش ۱۷-هیدروکسی‌ پروژسترون

اگر نتیجه آزمایش نوزاد بالا باشد

در صورتی که سطح 17OHP در آزمایش نوزاد افزایش یافته باشد، پزشک معمولاً برای تأیید نتیجه و بررسی علت افزایش آن، آزمایش‌ها و ارزیابی‌های تکمیلی را در نظر می‌گیرد.

این بررسی‌ها ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• تکرار آزمایش 17OHP: برای اطمینان از نتیجه اولیه و بررسی روند تغییرات سطح هورمون
• اندازه‌گیری هورمون‌های مرتبط: مانند تستوسترون، آندروستن‌دیون، آلدوسترون و رنین
• آزمایش تحریک با ACTH: برای بررسی پاسخ غدد فوق‌کلیوی و ارزیابی مسیر تولید هورمون‌ها
• بررسی الکترولیت‌های خون: به‌خصوص سدیم و پتاسیم، برای ارزیابی احتمال اختلال در تعادل آب و نمک بدن
• آزمایش ژنتیک: برای بررسی تغییرات ژن CYP21A2 که شایع‌ترین علت CAH ناشی از کمبود آنزیم 21-هیدروکسیلاز است
• کاریوتایپ: در شرایطی که ظاهر اندام تناسلی نوزاد نیاز به بررسی بیشتر داشته باشد

اگر تشخیص هیپرپلازی مادرزادی غدد فوق‌کلیوی (CAH) مطرح یا تأیید شود

در صورت تأیید تشخیص CAH، برنامه درمانی بر اساس نوع بیماری و شدت علائم توسط پزشک تعیین می‌شود.

درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• مصرف داروهای جایگزین‌کننده گلوکوکورتیکوئیدها برای جبران کمبود کورتیزول
• استفاده از داروهای جایگزین‌کننده مینرالوکورتیکوئیدها (مانند فلودروکورتیزون) در بیمارانی که دچار کمبود آلدوسترون هستند
• تنظیم مقدار داروها در شرایط خاص مانند بیماری، عفونت یا استرس شدید، طبق نظر پزشک
• انجام آزمایش‌های دوره‌ای برای بررسی کنترل بیماری و تنظیم درمان
• افراد مبتلا به CAH معمولاً برای کنترل مناسب بیماری به پیگیری طولانی‌مدت پزشکی نیاز دارند.

آزمایش‌های دیگری که ممکن است همراه با 17OHP درخواست شوند

بسته به شرایط فرد، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری را برای بررسی دقیق‌تر عملکرد غدد فوق‌کلیوی و مسیر تولید هورمون‌ها درخواست کند.

این آزمایش‌ها ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• کورتیزول (Cortisol)

برای بررسی میزان هورمون کورتیزول و ارزیابی عملکرد غدد فوق‌کلیوی

• ACTH

برای بررسی هورمونی که غدد فوق‌کلیوی را برای تولید کورتیزول تحریک می‌کند.

• تستوسترون (Testosterone)

برای بررسی سطح یکی از هورمون‌های آندروژنی و ارزیابی علائم مرتبط با افزایش این هورمون‌ها.

• آندروستن‌دیون (Androstenedione)

برای بررسی یکی دیگر از هورمون‌های مرتبط با مسیر تولید هورمون‌های جنسی.

• الکترولیت‌های خون

شامل سدیم و پتاسیم که برای بررسی تعادل آب و نمک بدن اهمیت دارند.

• آزمایش تحریک با ACTH

این آزمایش با بررسی پاسخ غدد فوق‌کلیوی به تحریک هورمونی، می‌تواند در تشخیص برخی اختلالات تولید هورمون کمک‌کننده باشد.

• آزمایش ژنتیک

برای شناسایی تغییرات ژنتیکی مرتبط با CAH، به‌خصوص بررسی ژن CYP21A2 در مواردی که کمبود 21-هیدروکسیلاز مطرح است.

• پروفایل استروئیدهای ادراری (Urine Steroid Profile)

در برخی موارد خاص برای بررسی اختلالات کمتر شایع در مسیر تولید هورمون‌های استروئیدی استفاده می‌شود.

عوامل مؤثر بر نتیجه آزمایش ۱۷-هیدروکسی‌پروژسترون

سطح 17OHP ممکن است تحت تأثیر عوامل مختلفی تغییر کند. به همین دلیل، هنگام تفسیر نتیجه آزمایش باید شرایط فرد و زمان نمونه‌گیری در نظر گرفته شود.

عواملی که ممکن است باعث افزایش سطح 17OHP شوند:

• تولد نوزاد به‌صورت نارس
• استرس شدید جسمی یا بیماری حاد
• بارداری
• مصرف برخی داروها یا مکمل‌های هورمونی

همچنین زمان انجام آزمایش اهمیت دارد:

سطح این هورمون معمولاً در ساعات صبح بالاتر است.

در خانم‌ها، مقدار آن ممکن است در مراحل مختلف چرخه قاعدگی تغییر کند.

در نوزادان، سطح هورمون در روزهای اول پس از تولد می‌تواند تغییرات قابل توجهی داشته باشد.

سوالات متداول درباره آزمایش 17OHP

آیا برای آزمایش 17OHP باید ناشتا باشم؟

خیر. معمولاً برای انجام این آزمایش نیازی به ناشتایی وجود ندارد، مگر اینکه پزشک هم‌زمان آزمایش دیگری درخواست کرده باشد که نیاز به ناشتایی داشته باشد.

بالا بودن 17OHP همیشه به معنی ابتلا به CAH است؟

خیر. افزایش این هورمون می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد و تشخیص نهایی نیازمند بررسی علائم، سابقه فرد و آزمایش‌های تکمیلی است.

آیا نوزادان نارس ممکن است نتیجه بالاتری داشته باشند؟

بله. نوزادان نارس ممکن است به‌طور طبیعی سطح بالاتری از 17OHP داشته باشند و گاهی نیاز به تکرار آزمایش وجود دارد.

آیا این آزمایش فقط برای نوزادان انجام می‌شود؟

خیر. این آزمایش در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان نیز در صورت وجود علائم یا نیاز به بررسی اختلالات هورمونی درخواست می‌شود.

آیا نتیجه آزمایش به تنهایی می‌تواند تشخیص بیماری را مشخص کند؟

خیر. نتیجه آزمایش باید همراه با علائم بالینی، سابقه خانوادگی و سایر بررسی‌های پزشکی تفسیر شود.

آیا 17OHP همان آزمایش پروژسترون است؟

خیر. 17-هیدروکسی‌پروژسترون با پروژسترون معمولی تفاوت دارد. هر دو از هورمون‌های استروئیدی هستند، اما 17OHP بیشتر به‌عنوان یک ماده واسطه در مسیر تولید هورمون‌های غدد فوق‌کلیوی، به‌ویژه کورتیزول، بررسی می‌شود.

منابع

Lab Tests Online

MSD Manual (Merck Manual)

Tietz Textbook of Clinical Chemistry and Molecular Diagnostics

توجه: محدوده‌های مرجع و نحوه تفسیر نتایج ممکن است با توجه به روش آزمایشگاهی، سن، جنسیت و شرایط فرد متفاوت باشد.